Viser arkivet for stikkord klima

Klimaproblemet har kome for å bli

Mange av dei som les denne spalta, hugsar Jon Naustdalslid; den glupe naustedølen som med ein fersk magistergrad i statsvitskap, kom til Sogndal og DH-skulen i 1974. Han og historikar Johs B Thue bygde opp årsstudiet i samfunnsfag, der ein kombinerte historiefaget med moderne og teoretisk basert samfunnsvitskap. Studiet vart ein fagleg suksess for SFdh. Spennande forskingsprosjekt og god formidling var eit kjenneteikn.

Men Jon forlét Sogndal alt i 1985. Ein bitter konflikt med dåverande SFdh-rektor Karl Georg Høyer var éin av grunnane. NIBR vart arbeidsplassen til Jon frå 1988 til han pensjonerte seg i 2013. Ved NIBR var Jon forskingssjef 1989-95 og instituttsjef 1995-2007. No har han busett seg i Ängelholm i Skåne.

Som samfunnsforskar har Jon vore særleg oppteken av korleis samfunnet brukar (og kan bruke) den forskingsbaserte kunnskapen om samfunnet. Han har skrive fleire bøker og leia forskingsprosjekt om dette. Dei siste åra har Jon særleg interessert seg for klimafeltet og korleis menneskeskapte klimaendringar har ført til at klimaet har vorte ein del av samfunnet like mykje som ein del av naturen. Dette resulterte i boka «Klimapolitikk. Samfunn og styring under eit klima i endring», som kom ut sist haust på Abstrakt forlag.

Jon er litt frustrert over måten samfunnsforskarane har tilnærma seg klimafeltet. Samfunnsforskinga har stort sett ukritisk akseptert det naturvitskaplege perspektivet på klimaproblemet som eit tradisjonelt (men dramatisk truande) miljøproblem. Med boka ønskjer forfattaren å yte eit bidrag til ei betre forståing av klimaproblemet som eit samfunnsproblem og ei samfunnsvitskapleg utfordring.

Han hevdar at samfunnsvitskapane innanfor klimaforskinga har fått ei slags rolle som «hjelpevitskapar» i eit overordna naturvitskapleg prosjekt, prega av eit teknokratisk syn på så vel natur som samfunn, for å predikere og kontrollere framtidig klima. Naturvitskapane har oppdaga at dei treng samfunnsvitskapane for å kunne kontrollere naturen. Slik sett er det ikkje tilfeldig at den samfunnsvitskapen som best har funne seg til rette med naturvitskapen, er den modellorienterte økonomien, som har det til felles med den moderne klimavitskapen at den modellerer og kvantifiserer samfunnsmessige forhold gitt ulike sett føresetnader. Men korkje klimamodellar eller økonomimodellar uttrykkjer «røyndomen» – dei er og blir teoretiske konstruksjonar. Og det mykje omtalte togradersmålet er ei politisk bestemt målsetjing.

Men, skriv Jon, klimaproblemet er meir eit samfunnsproblem enn eit miljøproblem. Det kan ikkje handterast på same måte som sur nedbør, forureining av elvar eller vassdrag eller luftforureining av byar. Klimaproblemet ligg innebygd i sjølve måten samfunnet fungerer på, i det økonomiske systemet og i produksjonen av varer og tenester.

Klimaproblemet har kome for å bli. Det kan ikkje løysast éin gong for alle. Spørsmålet er korleis vi som samfunn handterer det, korleis vi reduserer dei truslane klimaendringane fører med seg, og korleis vi tilpassar oss dei endringane som vil kunne kome. Det nyttar ikkje med katastrofespådommar om verdas undergang. Vi må leite etter pragmatiske løysingar innanfor rammene som dagens samfunn med sine konfliktar, interesser, verdiar og økonomiske ressursar gjer det realistisk å kunne realisere, skriv Jon.

Ein grunnleggjande premiss for hans tilnærming er demokratiet som ramme for politikk og samfunnsstyring. Det er innafor denne ramma vi skal og må hanskast med klimaproblemet. Enkelte aksjonsforskarar har meint at klimatrusselen er for alvorleg til at demokratiet kan hanskast med det. Og i den grøne økorørsla finst det også ein tung antidemokratisk tradisjon.

Klimaproblemet er ikkje eit konvensjonelt miljøproblem. Det finst ikkje éi bestemt løysing, men mange konkurrerande potensielle løysingar. Vi har ikkje 100 månader eller 10 eller 15 år på oss for å løyse problemet. Korleis verda ser ut i smått og stort i år 2100, er delvis avhengig av korleis vi handterer klimaproblemet. Men, skriv Jon Naustdalslid, det vil minst like mykje vere avhengig av korleis vi samtidig handterer mange andre problem, som til dømes fattigdom, fordeling, krig, fred, global rettferd, utvikling….

Innanfor denne ramma skriv Jon godt og forstandig og litt for langt om klimavitskapen, den mislykka klimapolitikken, alternative klimastrategiar, klimatilpassing og planlegging. Og bør vi manipulere klimaet? Boka er basert på det beste av internasjonal forskingslitteratur. Ho må snarast inn på pensum på alle klimarelaterte studium. Og Jon må sjølvsagt bli invitert til å forelese på HiSF sitt nye masterstudium i Climate Change Management.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis laurdag 23. april 2016.
Twitter: @georgar

Pakkar fulle av luft

DENNE VINTEREN skal bli slik som i fjor vinter, var det nokon som sa. Jau, eg ser det. Eg hugsar ikkje kven som sa det, eller kor dei hadde det frå. Men torsdag denne veka hadde vi 80 centimeter snø i Mundal i Fjærland, før det gjekk over til regn. Sånn omtrent. Eg har ikkje akkurat stukke meterstokken ned i snøen. Etter mi meining er det nok. Men dei melder meir. Og som vi hugsar var vinteren i fjor nestan utan snø. Ikkje det at eg vil ha ein vinter til som i fjor heller. Vêret blir vi nok aldri nøgde med eller einige om uansett. Nokon får det som dei vil med all snøen.

EIT PAR AV DEI ‘verste’ snødagane køyrde eg postrute på Sørsida av Jølstravatnet. Eg er tilkallingsvikar i Posten, og køyrer denne ruta ein dag no og ein dag då. Desse dagane var det skikkeleg julestemning, for å sei det slik. Det kom ein mann bort til meg som hadde sett kor full av pakkar postbilen var. – Kor mykje luft køyrer du? Du må nok snart ha større bil! sa han. – Kor mykje luft? tok eg spørjande oppatt. – Ja, desse store pakkane frå nettbutikkane er jo fulle av luft, sa han. Det er meir luft enn det er varer i dei. Det er ikkje særleg klimavennleg, det der!
Les heile teksten her!

Oss sjølve nok?

Eg las ei barnebok torsdag kveld. Ei bok frå den borttekne Loraxen si gate, ytst i byen der grikk-gras gror tett, og kvart pust av vind luktar langsamt og sveitt. Og medan eg las til sjuåringen tenkte eg at dette er ei bok mange vaksne burde ha lese, spesielt politikarar. Særleg dei blå. Særleg dei blåblå. Og alle dei andre, same kva farge dei måtte ha. Politisk farge altso. Den burde vore pensum for Stoltenberg før han starta i den klimajobben han har.

Boka er skrive av Dr. Seuss og har tittelen Loraxen. Den er poetisk og språkleg kreativ som barn kan vera, med nyordkonstruksjonar og tulleord eg måtte spørje sjuåringen kva betydde. Slik eg les boka handlar ho om dagens situasjon i Norge og i verda, sjølv om boka er ein amerikansk klassikar frå 1971. Den norske utgåva er gjendikta av Håkon Viggen, og kom på Cappelen Damm i 2012.

Kva skjedde med Loraxen? Seg Sjølv Nok lever i skjul i sitt lurkim lengst oppe i lageret sitt. Berre han kan fortelje kva som skjedde då Loraxen flykta. Men han fortel ikkje før du har betalt han, og han fortel ikkje høgt; han snakkar det gjennom sin kviskrofon. Det var ein gong for lenge sidan då graset enno var grønt og dammen var søkkvåt. Det var då Sjølv Nok såg den store skogen med trøffula-tre, og brun-bamseladdane som budde under trea og levde av trøffula-frukta. Men Seg Sjølv Nok såg at trea produserte eit fantastisk stoff til å sy klede av, og han fann opp eit klesplagg som kunne brukast til sokk, genser, lue og vott på ein gong. Han kalla klesplagget tring.

Men då høyrde Sjølv Nok eit ka-BLAM! Og opp frå trestubben frå trøffula-treet han akkurat hadde fellt kom ein småliten, småbrun mosegrodd kar, med stemme sjefete, kraftfull og klar. Det var Loraxen, alle tre sin stemme. Og Loraxen åtvara Sjølv Nok mot å hogge fleire tre for å produsere ein så tåpeleg oppfinning som den tringen-tingen! Les heile Innhogget no!

Matproduksjon i perspektiv

Måndag var eg på eit symposium om landbruk, arrangert av Teaterfestivalen i Fjaler. Teatersjefar, regisørar og skodespelarar ville høyre kva landbruksbyråkratar og bønder av ulikt slag tenkjer om framtida. Kvar er norsk landbruk om 40 år? Kva skjer om tilgangen til import blir borte? Det var eit par av spørsmåla som dei ville vi skulle svare på.

I mitt vesle hovud er det vanskeleg å sjå på utviklinga i landbruket utan å sjå på dei større utviklingstrekka i samfunnet. I takt med industialisering og effektivisering av landbruk og industri har samfunnsøkonomien i aukande grad vorte kunstig og sjuk.

Då far min var ung blei dei beste bøane slege med hesteslåmaskin. Resten vart slege med ljå. Det var arbeid for mange på ein gard, både drengar og budeier. Dei arbeidde stort sett for maten og litt pengar til sko og kle, og for drengane kanskje ei gåve dei kunne ta med seg om dei gjekk over breen til Jølster eller Veitastrond for å æh… snakke med damer.
Les heile Innhogget her

Matproduksjon i perspektiv

Måndag var eg på eit symposium om landbruk, arrangert av Teaterfestivalen i Fjaler. Teatersjefar, regisørar og skodespelarar ville høyre kva landbruksbyråkratar og bønder av ulikt slag tenkjer om framtida. Kvar er norsk landbruk om 40 år? Kva skjer om tilgangen til import blir borte? Det var eit par av spørsmåla som dei ville vi skulle svare på.

I mitt vesle hovud er det vanskeleg å sjå på utviklinga i landbruket utan å sjå på dei større utviklingstrekka i samfunnet. I takt med industialisering og effektivisering av landbruk og industri har samfunnsøkonomien i aukande grad vorte kunstig og sjuk.

Då far min var ung blei dei beste bøane slege med hesteslåmaskin. Resten vart slege med ljå. Det var arbeid for mange på ein gard, både drengar og budeier. Dei arbeidde stort sett for maten og litt pengar til sko og kle, og for drengane kanskje ei gåve dei kunne ta med seg om dei gjekk over breen til Jølster eller Veitastrond for å æh… snakke med damer.
Les heile Innhogget her

Kopplammet Justin Bæ-Vær

Det har vore langt mellom tidlege vårteikn denne våren. Men eit vårteikn kjem uansett snø, is og låge temperaturar: Det første lammet – eit av vårens største under – innleiar ei travel og fin tid for mange sauebønder. Og som overskrifta seier har vi eit kopplam. Justin Bæ-Vær. Som vanleg er det barna som finn på namn til kopplamma. – Kall lammet kva de vil, sa eg, berre ikkje Justin. Dei takka for tipset, sa at det var no eit fint namn. Slik blei han heitande Justin. Då sa liksom etternamnet seg sjølv, tykte eg. Det blei mi hemn for at barna kalla lammet Justin. Dei nektar å bruke etternamnet.

Elles har vi prøvd å hjelpe våren so bra me kan, både barna og eg. Barna har hakka laus på snø og is i tunet, og eg har køyrt to lastebillass med strøsand utover engene, i håp om å unngå isbrand. Om det lukkast er ikkje klart endå, derfor er det bestilt meir såfrø enn normalt.

Denne veka arrangerte Norsk Bremuseum, Vestlandsforsking og Cicero klimaseminar i Sogndal. Dei stilte spørsmål om det er forskarane si oppgåve å formidle alvoret i klimautfordringane. Ifylgje ein artikkel i Morgenbladet 1. mars så er åtaka frå klimaskeptikarane så harde at klimaforskarane sensurerer seg sjølv for å unngå bråk. Dette skulle seminaret diskutere. Desverre hadde eg ikkje mulegheit til å vere med. Det hadde visst ikkje politikarar eller journalistar heller mulegheit til. Det har vorte slik at dersom klimaforskarane har rett, så er det snart ikkje anna vi kan gjere med klimaet enn å håpe at klimaskeptikarane til slutt får rett likevel.

Eit av aspekta klimafolka åtvarar mot er at (eventuelle) klimaendringar kan få store påverknader for matproduksjonen. Med den manglande viljen til å oppretthalde landbruket på dagens nivå så er det mykje som tyder på at dei fleste norske parti, om dei kallar seg blå, raude eller grøne, ikkje har særleg tru på klimaforskarane sine spådommar(?). Det kom ei landbruksmelding i fjor om at målet var å oppretthalde dagens sjølvforsyningsgrad. Dette målet vart nyleg nedjustert.

Det ser ut til å vere brei politisk semje om at småskalalandbruket i Norveg skal bort, og produksjonen oppretthaldast med småskala industrilandbruk. I alle fall om ein ser på partiprogramma til opposisjonspartia og praktisk gjennomført politikk frå regjeringspartia. Det ser ikkje ut som den politiske eliten i Norveg har fått med seg at dei som slit mest innanfor norsk og europeisk landbruk er av dei største, dei som har investert mest. Mange politikarar ser ut til å tru at overgang til industrilandbruk skal redde verda sin matproduksjon, og ser for seg at vestleg landbruk skal vere førebilde for korleis u-landa sitt landbruk skal utviklast.

I dag produserer småbønder mat til over 70 prosent av verdas innbyggjarar, industrilandbruket resten. 95 prosent av alle gardsbruk er under 20 dekar. 40 prosent av alle sysselsette i verda arbeidar med landbruk og matproduksjon. Dersom ein i kampen for billegare mat skulle lukkast i å erstatte småskalalandbruket med industrilandbruk så blir det ein milliard arbeidsledige. Er det nokon som har tenkt på å skape arbeidsplassar til dei?

Fylgj kopplammet Justin Bæ-Vær på twitter

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 27. april 2013

@MANNmedGREIP på twitter

Med eller utan sekk over hovudet

Kva er eigentleg alt dette snakket om klimakrise? Politikarane snakkar om det, ikkje berre dei norske; politikarar i heile verda snakkar om klimakrise. Men om ein skal sjå på korleis dei handlar ser det ikkje ut som nokon av dei trur på det. Ikkje i den delen av verda som forureinar eller tenar på forureining i alle fall. Likevel meinar politikarane at vi skal tru dei på at det er viktig å handle for å avgrense klimaskadane best muleg.

Nyleg brukte regjeringa store summar skattepengar i eit forsøk på å redde SAS. Frå nyhendebilde fekk vi vite at SAS har fly som brukar 30-40 prosent meir drivstoff enn konkurrentane sine fly. Dette fordi flya er gamle. Truleg forureinar dei då 40-50 prosent meir. Regjeringa brukar altså våre skattepengar på å halde liv i eit flyselskap som forureinar så mykje meir, og så seier dei til oss at vi kan redde verda dersom vi tek tog eller buss framfor eigen bil her på landjorda? Uttrykk som dobbeltmoral og «å snakke med spalta tunge» har aldri vore meir treffande! Enten trur ikkje norske politikarar på menneskeskapte klimaproblem, eller dei har konkludert med at det er for seint å «redde verda». Eller kanskje dei berre er litt forvirra? Det er freistande å skildre dei med gamaldagse potetsekkar av strie godt drege ned over hovudet, så dei ikkje ser kva som skjer. Kanhende også lyden frå klimaforskarane blir behageleg avdempa der inne.
Les meir om politikarar som har skifta ut nisselua med potetsekker langt ned over hovudet!